Na czym polega badanie dna oka?
Badanie dna oka, nazywane oftalmoskopią, polega na oglądaniu tylnej, wewnętrznej części oka. Lekarz ocenia przede wszystkim siatkówkę, plamkę żółtą, naczynia krwionośne oraz tarczę nerwu wzrokowego. W zależności od zastosowanej metody możliwa jest również ocena ciała szklistego. To właśnie w tych strukturach mogą być widoczne zmiany ważne zarówno dla zdrowia oczu, jak i ogólnej kondycji organizmu.
Okulista kieruje światło przez źrenicę i ogląda dno oka za pomocą oftalmoskopu albo lampy szczelinowej z odpowiednią soczewką. Może też wykonać zdjęcie siatkówki kamerą dna oka. Zakres widoczności zależy od metody, wskazań oraz przejrzystości ośrodków optycznych oka. Badanie pozwala ocenić co najmniej cztery kluczowe obszary: siatkówkę, plamkę, naczynia siatkówki i tarczę nerwu wzrokowego.
W niektórych przypadkach, aby uzyskać lepszy wgląd w dno oka, lekarz podaje krople rozszerzające źrenicę. Mogą one przejściowo pogorszyć ostrość widzenia i zwiększyć wrażliwość na światło. Warto uwzględnić to przy planowaniu powrotu do domu. Po rozszerzeniu źrenic prowadzenie pojazdu może być utrudnione, dlatego dobrze wcześniej rozważyć inny transport.
Nieprawidłowy obraz nie zawsze oznacza, że na podstawie samej oftalmoskopii można rozpoznać konkretną chorobę. Badanie może wykazać podejrzaną zmianę i wskazać potrzebę dalszej diagnostyki, ale ustalenie jej przyczyny często wymaga dodatkowych testów i uwzględnienia objawów pacjenta.
Jakie choroby siatkówki i plamki można wykryć?
Jednym z najczęściej ocenianych problemów jest retinopatia cukrzycowa. Długotrwałe uszkodzenie drobnych naczyń siatkówki może prowadzić do powstawania mikrotętniaków, przecieków, krwotoków i wysięków. Lekarz zwraca uwagę także na obrzęk siatkówki, w tym obrzęk plamki, oraz na nieprawidłowe, nowo powstałe naczynia. Ich obecność i rozległość pomagają ocenić zaawansowanie zmian oraz pilność dalszej konsultacji.
W bardziej zaawansowanej retinopatii cukrzycowej nowo powstałe naczynia są kruche i mogą krwawić. Krwotok może pogorszyć widzenie, a zaawansowane zmiany zwiększają ryzyko poważnych powikłań. Dlatego u osób z cukrzycą regularna kontrola okulistyczna jest ważna nawet wtedy, gdy nie występują wyraźne dolegliwości. Termin kolejnych badań powinien ustalić okulista, biorąc pod uwagę stan oczu, przebieg cukrzycy i wcześniejsze wyniki.
Oftalmoskopia może również ujawnić podejrzenie zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem, czyli AMD. Plamka odpowiada za ostre widzenie centralne, potrzebne między innymi do czytania i rozpoznawania twarzy. Krwotok, obrzęk lub inne niepokojące zmiany w jej obrębie mogą wymagać dokładniejszej oceny. Jednym z badań uzupełniających jest optyczna koherentna tomografia, czyli OCT, która pokazuje przekroje siatkówki i pomaga wykryć między innymi płyn oraz obrzęk.
Podczas badania można także zauważyć odwarstwienie siatkówki lub zmiany, które je sugerują. Nagłe pogorszenie widzenia, błyski światła oraz pojawienie się nowych mętów wymagają pilnej oceny okulistycznej. Nie należy czekać z takimi objawami na rutynowy termin, ponieważ szybka konsultacja może mieć znaczenie dla dalszego postępowania.
Co obraz dna oka mówi o nerwie wzrokowym i naczyniach?
Okulista ocenia wygląd tarczy nerwu wzrokowego, w tym jej kształt i wielkość zagłębienia. Niektóre zmiany mogą nasuwać podejrzenie jaskry albo uszkodzenia nerwu wzrokowego. Sam obraz tarczy nie wystarcza jednak zwykle do potwierdzenia jaskry. Rozpoznanie wymaga zestawienia wyniku z innymi informacjami, takimi jak pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego i ocena pola widzenia. W zależności od sytuacji lekarz może zlecić również dodatkowe badania obrazowe.
Zmiany w naczyniach siatkówki, takie jak zwężenia, krwotoki czy wysięki, mogą towarzyszyć nadciśnieniu, cukrzycy lub miażdżycy. Ich zauważenie jest wskazówką do dalszej oceny stanu zdrowia, ale badanie dna oka nie jest samodzielnym testem rozpoznającym te choroby. Nie każda choroba ogólnoustrojowa daje swoiste objawy w oku, a podobne zmiany mogą mieć różne przyczyny. Wynik powinien być interpretowany w kontekście wywiadu, objawów i innych badań.
Wśród innych możliwych nieprawidłowości znajdują się zapalenia, krwotoki do ciała szklistego oraz zmiany dotyczące naczyniówki i nerwu wzrokowego. Ich znaczenie zależy od lokalizacji, rozległości i obrazu klinicznego. W razie wątpliwości okulista może skierować pacjenta na dalsze badania lub do innego lekarza, jeśli podejrzewa problem wymagający szerszej diagnostyki.
Kiedy warto wykonać badanie i jakie badania mogą je uzupełnić?
Badanie dna oka jest szczególnie istotne przy nagłym pogorszeniu widzenia, błyskach, nowych mętach, podejrzeniu odwarstwienia siatkówki, chorobach nerwu wzrokowego oraz w kontroli wcześniej rozpoznanych schorzeń. Ważnymi wskazaniami są również cukrzyca i nadciśnienie, ponieważ mogą wpływać na naczynia siatkówki. O potrzebie badania może zdecydować okulista na podstawie objawów, dotychczasowego leczenia i wyników wcześniejszych kontroli.
Nie ma jednej częstotliwości badań odpowiedniej dla wszystkich. Harmonogram zależy od wieku, objawów, chorób przewlekłych, wcześniejszych wyników i ryzyka powikłań. Osoba z cukrzycą może potrzebować kontroli w innym terminie niż pacjent bez chorób przewlekłych. Plan badań najlepiej ustalić z okulistą, zamiast opierać się na uniwersalnym odstępie czasu.
Zdjęcie dna oka pomaga dokumentować wygląd siatkówki i porównywać go podczas kolejnych wizyt. W wybranych wskazaniach lekarz może zalecić angiografię fluoresceinową. Jest to odrębne badanie, podczas którego barwnik podaje się dożylnie, aby ocenić przepływ w naczyniach siatkówki. OCT z kolei dostarcza przekrojowych obrazów siatkówki i może pomóc dokładniej ocenić plamkę. Dobór metody zależy od podejrzewanej zmiany i tego, czy możliwe jest uzyskanie dobrego wglądu w dno oka.
Analizę zdjęć siatkówki wspierają również narzędzia telemedyczne i systemy sztucznej inteligencji, zwłaszcza w przesiewowym wykrywaniu retinopatii cukrzycowej. W badanych zastosowaniach niektóre systemy osiągały czułość przekraczającą 95%, a wybrane modele wykrywania jaskry raportowały czułość i swoistość powyżej 90%. Wyniki zależą jednak od konkretnego narzędzia, warunków walidacji, stadium choroby i badanej populacji. Algorytm może wspierać przesiewową ocenę, ale nie zastępuje pełnej diagnostyki okulistycznej ani interpretacji wyniku przez lekarza.
Materiały źródłowe
- https://eyewiki.aao.org/Diabetic_Retinopathy
- https://www.acuvue.com/pl-pl/blog/fundoscopy/
- https://www.mp.pl/pacjent/okulistyka/badanieoczu/podstawowe
- https://www.ophthalmologytimes.com/view/floretina-2025-ai-in-practice-discussed-by-marion-munk-and-quan-dong-nguyen
- https://www.mp.pl/pacjent/badania_zabiegi/68624,wziernikowanie-dna-oka-oftalmoskopia