Kiedy warto sprawdzić płodność mężczyzny?
Niepłodność pary rozpoznaje się, gdy do ciąży nie dochodzi po co najmniej 12 miesiącach regularnego współżycia bez antykoncepcji. Warto jednak zgłosić się do lekarza wcześniej, jeśli występują czynniki ryzyka, takie jak przebyte leczenie onkologiczne, wnętrostwo, urazy jąder lub zaburzenia seksualne. Diagnostyka powinna obejmować oboje partnerów równocześnie, ponieważ trudności z poczęciem mogą mieć więcej niż jedną przyczynę.
Niepłodność dotyka w ciągu życia około 17,5% dorosłych na świecie, czyli mniej więcej jedną na sześć osób. To szacunek dotyczący niepłodności ogółem, a nie wyłącznie problemów związanych z czynnikiem męskim. Męska niepłodność może wynikać z zaburzeń produkcji, dojrzewania lub transportu plemników, a także z przyczyn hormonalnych, genetycznych, seksualnych i środowiskowych.
Pierwszym krokiem jest konsultacja z lekarzem, najlepiej urologiem lub andrologiem zajmującym się płodnością. Celem nie jest wyłącznie policzenie plemników, lecz ustalenie, czy występuje problem i co może go powodować.
Jak przebiega podstawowa diagnostyka?
Podstawę oceny stanowią wywiad, badanie fizykalne i badanie nasienia. Żaden z tych elementów nie powinien być interpretowany w oderwaniu od pozostałych. Lekarz pyta między innymi o czas starań o ciążę, przebyte choroby i operacje, infekcje, urazy, wnętrostwo, leczenie onkologiczne, przyjmowane leki, używki oraz funkcje seksualne. Znaczenie może mieć również historia niepłodności w rodzinie.
Badanie fizykalne może obejmować ocenę jąder, najądrzy, nasieniowodów i prącia, a także poszukiwanie oznak zaburzeń hormonalnych. Wielkość i konsystencja jąder czy obecność nieprawidłowości w obrębie moszny mogą pomóc lekarzowi zdecydować, jakie badania wykonać dalej.
W wywiadzie warto powiedzieć o wszystkich stosowanych preparatach, również przyjmowanych bez recepty i środkach hormonalnych. Testosteron przyjmowany z zewnątrz może zaburzać produkcję plemników, dlatego nie należy rozpoczynać ani odstawiać takiego leczenia bez konsultacji z lekarzem.
Co ocenia badanie nasienia i jak się do niego przygotować?
Seminogram, nazywany też analizą nasienia, ocenia między innymi objętość ejakulatu, całkowitą liczbę i koncentrację plemników, ich ruchliwość oraz morfologię. Laboratorium może oznaczyć także żywotność i inne parametry. Badanie wykonuje się według określonych procedur laboratoryjnych, a wiarygodność wyniku zależy również od prawidłowego pobrania i dostarczenia próbki.
Próbkę zwykle oddaje się przez masturbację do jałowego pojemnika. Przed badaniem należy stosować się do instrukcji laboratorium, w tym do zaleconego okresu wstrzemięźliwości. Ważne są także sposób transportu, czas dostarczenia i warunki przechowywania próbki. Jeśli nie masz pewności, jak ją pobrać lub przewieźć, zapytaj laboratorium przed wizytą.
W podręczniku laboratoryjnym WHO z 2021 roku podano dolne wartości referencyjne: objętość ejakulatu 1,4 ml, całkowita liczba plemników 39 mln na ejakulat, koncentracja 16 mln/ml, ruchliwość całkowita 42%, ruchliwość postępowa 30%, żywotność 54% i prawidłowa morfologia 4%. Są to granice opisujące rozkład wyników u mężczyzn, których partnerki zaszły w ciążę, a nie sztywne progi rozdzielające płodność od niepłodności.
Wynik poza zakresem referencyjnym nie oznacza automatycznie bezpłodności, a prawidłowy nie gwarantuje płodności. Parametry nasienia są tylko jednym z elementów oceny, a pojedynczy wynik nie rozstrzyga samodzielnie o zdolności do poczęcia. Ponieważ mogą się zmieniać, nieprawidłowe badanie często się powtarza. Po co najmniej dwóch nieprawidłowych wynikach zwykle rozważa się dalszą ocenę andrologiczną; w określonych okolicznościach prawidłowy wynik może wystarczyć jako pojedyncze badanie.
Jakie dodatkowe badania może zlecić lekarz?
Badania hormonalne dobiera się do objawów, badania fizykalnego i wyniku seminogramu. Oznaczenie FSH i testosteronu może być wskazane przy nieprawidłowym nasieniu, małej liczbie plemników, obniżonym libido, zaburzeniach erekcji, małych jądrach lub klinicznych oznakach zaburzeń hormonalnych. Zależnie od sytuacji lekarz może zlecić również LH i prolaktynę. Wytyczne AUA/ASRM wskazują na ocenę hormonalną między innymi przy koncentracji plemników poniżej 10 mln/ml.
Brak plemników w ejakulacie nazywa się azoospermią. Wymaga ustalenia, czy plemniki nie są produkowane w wystarczającej ilości, czy też ich transport utrudnia przeszkoda w drogach wyprowadzających. Pomocne są między innymi objętość nasienia, badanie fizykalne i stężenie FSH. W zależności od obrazu klinicznego lekarz może zaproponować kolejne testy.
Badania genetyczne, takie jak kariotyp lub analiza mikrodelecji chromosomu Y, rozważa się zwłaszcza przy azoospermii albo ciężkiej oligozoospermii, czyli znacznie obniżonej liczbie plemników. Znaczenie mają między innymi FSH, wielkość jąder i podejrzenie zaburzonej produkcji plemników. Badania genetyczne mogą być wskazane przy ciężkiej oligozoospermii, na przykład przy koncentracji poniżej 5 mln/ml, ale decyzja zależy od całego obrazu klinicznego. Rozwijają się także badania nad sekwencjonowaniem eksomu, jednak nie jest to standardowy test dla każdego pacjenta.
USG moszny, specjalistyczne badania nasienia i inne testy nie są rutynowo potrzebne każdemu. Lekarz zleca je, gdy wynik wywiadu lub badania fizykalnego wskazuje na konkretną przyczynę. Nowsze podejście do diagnostyki uwzględnia również ogólny stan zdrowia i czynniki stylu życia.
Co zrobić po otrzymaniu wyników?
Wyniki najlepiej omówić z lekarzem, który zna historię zdrowotną pacjenta i może zestawić je z badaniem fizykalnym oraz sytuacją partnerki. Nie należy samodzielnie rozpoznawać niepłodności na podstawie pojedynczej wartości ani porównywać wyników bez uwzględnienia sposobu pobrania próbki i zakresów podanych przez laboratorium. Jeśli wynik jest nieprawidłowy, lekarz zdecyduje, czy trzeba go powtórzyć i jakie badania będą uzasadnione.
Warto zgłosić się na konsultację także wtedy, gdy występują problemy z erekcją lub libido, przebyte choroby jąder, leczenie mogące wpływać na płodność albo trudności z uzyskaniem ciąży. Diagnostyka ma ustalić możliwą przyczynę i pomóc dobrać dalsze postępowanie, a nie ograniczać się do samej liczby plemników.
Materiały źródłowe
- https://integration.asrm.org/practice-guidance/practice-committee-documents/diagnosis-and-treatment-of-infertility-in-men-auaasrm-guideline-part-i-2020/
- https://www.auanet.org/meetings-and-education/for-medical-students/medical-students-curriculum/male-infertility
- https://uroweb.org/guidelines/s%252Axual-and-reproductive-health/chapter/male-infertility
- https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/male-infertility