Jak wykryć zakażenie HPV?
HPV, czyli wirus brodawczaka ludzkiego, obejmuje wiele typów. Zakażenie jest częste i zwykle przebiega bezobjawowo. U wielu osób organizm samoistnie eliminuje wirusa, jednak zakażenie niektórymi typami wysokiego ryzyka może utrzymywać się i prowadzić do zmian przedrakowych, a w części przypadków do nowotworu.
Nie ma jednego badania, które określałoby „status HPV” całego organizmu. Dostępne testy wykrywają określone typy wirusa w konkretnej próbce i służą przede wszystkim do przesiewowego badania szyjki macicy. Nie rozpoznają wszystkich zakażeń HPV, niezależnie od miejsca ich występowania.
W przypadku szyjki macicy podstawowym badaniem molekularnym jest test HPV HR. Wykrywa DNA lub RNA typów o wysokim ryzyku onkogennym w materiale pobranym z szyjki macicy. Zależnie od zastosowanej metody może wskazywać konkretne genotypy albo grupę typów. Część testów obejmuje 14 typów onkogennych, w tym HPV 16 i 18.
Materiał pobiera się zwykle podczas badania ginekologicznego za pomocą wymazu z szyjki macicy. Test może wykryć obecność materiału genetycznego wirusa w próbce, ale nie przewiduje pewnie, czy zakażenie samo ustąpi, będzie się utrzymywać ani czy doprowadzi do zmian komórkowych.
Czym różni się test HPV od cytologii?
Test HPV i cytologia pełnią różne, uzupełniające się funkcje. Test HPV szuka wirusa, natomiast cytologia ocenia komórki pobrane z szyjki macicy i może ujawnić nieprawidłowości wymagające dalszej diagnostyki. Wynik jednego badania nie zastępuje drugiego w każdej sytuacji.
W Polsce od 2026 roku program profilaktyki raka szyjki macicy obejmuje test HPV HR z genotypowaniem dla osób w wieku 25-64 lata. Jeśli wynik jest dodatni, z tej samej próbki może zostać wykonana cytologia na podłożu płynnym, czyli LBC. Taki sposób postępowania pomaga ocenić, czy obecności wirusa towarzyszą zmiany w komórkach.
Przy ujemnym wyniku testu prawdopodobieństwo obecności wykrywanych typów wysokiego ryzyka w pobranej próbce jest małe. W polskim programie kolejne badanie zwykle przypada po 5 latach. W uzasadnionych sytuacjach lekarz lub placówka mogą zalecić krótszy odstęp, na przykład 12 miesięcy. Należy stosować termin wskazany w aktualnych zaleceniach.
Wynik dodatni uruchamia ocenę uzupełniającą. Jeśli cytologia LBC jest prawidłowa, przewidziana jest kontrola po 12 miesiącach. Nieprawidłowy wynik może wymagać dalszych badań, takich jak kolposkopia, a czasem pobranie wycinka. Dokładne postępowanie zależy między innymi od genotypu, wieku, wcześniejszych wyników i obrazu klinicznego.
Co oznacza dodatni wynik HPV?
Dodatni wynik HPV nie oznacza raka. Informuje, że w pobranej próbce wykryto materiał genetyczny jednego lub kilku typów objętych testem. Sam wynik nie przesądza o konieczności leczenia ani nie określa, czy doszło do zmian przedrakowych. O dalszych krokach decyduje lekarz, uwzględniając wynik genotypowania, cytologię i historię badań.
Wykrycie typu wysokiego ryzyka oznacza potrzebę postępowania zgodnego z zaleceniami, a nie rozpoznanie nowotworu. Nawet przy dodatnim teście i prawidłowej cytologii nie należy pomijać zaleconej kontroli. Z kolei wynik ujemny odnosi się do typów wykrywanych przez dany test i materiału pobranego w konkretnym momencie, a nie do wszystkich możliwych zakażeń HPV.
Nie istnieje badanie pozwalające wiarygodnie przewidzieć, które zakażenie samo zaniknie, a które będzie się utrzymywać. Dlatego wyniku nie interpretuje się w oderwaniu od pozostałych informacji. Znaczenie mają między innymi wcześniejsze wyniki przesiewowe, wiek, stan zdrowia i ewentualne objawy.
Czy objawy lub brodawki pozwalają rozpoznać HPV?
Zakażenie HPV najczęściej nie daje objawów, dlatego ich brak nie wyklucza obecności wirusa. Brodawki narządów płciowych mogą wskazywać na zakażenie określonymi typami HPV, ale nie pozwalają rozpoznać zakażenia typem wysokiego ryzyka. Test HPV HR przeznaczony do przesiewu szyjki macicy nie jest zalecany do diagnozowania brodawek ani jako ogólny test na choroby przenoszone drogą płciową.
Badania przesiewowe są przeznaczone dla osób bez objawów. Jeśli pojawią się krwawienia po stosunku lub między miesiączkami, nietypowe upławy, ból albo widoczne zmiany, należy skonsultować się z lekarzem niezależnie od terminu kolejnego badania. Objawy wymagają oceny klinicznej, a nie tylko oczekiwania na następny test przesiewowy.
Rutynowego testowania HPV u mężczyzn, nastolatków ani wykonywania badania „na wszelki wypadek” bez wskazań nie zaleca się w wielu wytycznych. Nie oznacza to, że zakażenie nie może dotyczyć innych osób lub miejsc. Oznacza natomiast, że nie ma uniwersalnego testu przesiewowego, który sprawdzałby wszystkie możliwe zakażenia HPV u całej populacji.
Jak często wykonywać badania i czy szczepienie wystarczy?
W polskim programie osoby w wieku 25-64 lata po ujemnym teście HPV HR zwykle wykonują kolejne badanie po 5 latach. Termin może się różnić, jeśli wynik jest dodatni, historia badań jest niejednoznaczna lub lekarz widzi wskazania do wcześniejszej kontroli.
WHO zaleca w populacji ogólnej przesiew testem HPV DNA co 5-10 lat, zwykle od 30. roku życia. Dla kobiet żyjących z HIV badania zaleca się rozpoczynać od 25. roku życia i powtarzać co 3-5 lat. Konkretne zalecenia zależą od krajowego programu i indywidualnej sytuacji zdrowotnej. Celem WHO jest objęcie badaniem o wysokiej skuteczności 70% kobiet do 35. roku życia i ponowne zbadanie ich do 45. roku życia.
Szczepienie przeciw HPV zapobiega wielu zakażeniom typami związanymi z nowotworami, ale nie zastępuje badań przesiewowych u osób objętych programem. W przyszłości coraz większą rolę mają odgrywać testy HPV DNA jako badanie pierwszego wyboru, genotypowanie oraz badania uzupełniające, które pomagają ograniczyć niepotrzebne procedury. W wybranych programach WHO dopuszcza także samodzielne pobieranie próbki, jeśli zapewniono jej odpowiednią jakość i dalszą opiekę. W razie wątpliwości dotyczących wyniku lub terminu kontroli należy omówić je z lekarzem.
Materiały źródłowe
- https://www.cdc.gov/sti/about/about-genital-hpv-infection.html
- https://www.gov.pl/web/zdrowie/przelom-w-profilaktyce-raka-szyjki-macicy--test-hpv-hr-i-cytologia-na-podlozu-plynnym
- https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/human-papilloma-virus-and-cancer
- https://www.cdc.gov/std/treatment-guidelines/hpv.htm?
- https://www.cdc.gov/surv-manual/php/table-of-contents/chapter-5-human-papillomavirus.html